Joanna Ćwikła
Opieka nad potomstwem w świecie zwierząt.

Wstęp
Etologia jest nauką o zachowaniu się zwierząt. Zajmuje się między innymi opieką nad potomstwem. Etolodzy podzielili społeczeństwa na podgrupy różniące się stopniem zaawansowania. I tak wyróżniamy: - organizmy podspołeczne- są to gatunki, których społeczność wyraża się w opiece nad potomstwem we wczesnych stadiach rozwoju; jest to najprymitywniejsza forma społeczności, stosunkowo często spotykana wśród zwierząt np. ryba- ciernik

- organizmy gromadne- organizmy, które zamieszkują wraz z potomstwem wspólne gniazdo, ale się nimi nie opiekują

- organizmy niemal społeczne- organizmy zamieszkują wspólne gniazdo z potomstwem oraz się nimi opiekują

- organizmy półspołeczne- opiekują się potomstwem, zamieszkują jedno gniazdo oraz występuje tzw. reprodukcyjny podział prac: osobniki mniej płodne opiekują się potomstwem osobników bardziej płodnych

- organizmy prawdziwie społeczne- najwyższa forma życia społecznego u zwierząt, czyli : opiekują się potomstwem, występuje reprodukcyjny podział prac oraz ponadto potomstwo pomaga rodzicom w różnych czynnościach


Jak powstaje instynkt macierzyński?

Czynniki wpływające na powstanie instynktu macierzyńskiego to:

- hormony
W organizmie w chwili porodu pojawiają się hormony, które budzą uśpione uczucia macierzyńskie, konieczne do utrzymania noworodka przy życiu i chronienia go.
W dzień po urodzeniu hormony te zanikają, ale to już nie ma znaczenia. Ich rola polega tylko na przekazaniu organizmowi zwierzęcia bodźca, który wyzwala opiekuńcze zachowanie. W ciele matki odbywają się ogromne przemiany, które w krótkim czasie przestawiają ją z noszenia płodu i odżywania go przez pępowinę na produkcję mleka. Takimi hormonami np. u ptaków są : progesteron i prolaktyna. Przeprowadzono doświadczenia, w których wstrzyknięto samcowi gołębia najpierw progesteron i okazało się, ze samiec zaczyna wysiadywać jaja. Ale kiedy z jaj wylęgną się pisklęta, to nie karmi je, nie ogrzewa i nie broni. Troszczy się wyłącznie o jaja, ale małe pisklęta są mu całkowicie obojętne. Dopiero po wstrzyknięciu drugiego hormonu- prolaktyny, zaczyna troszczyć się także o pisklęta. Jest to dowód na to, że u ptaków istnieją dwa oddzielne instynkty macierzyńskie. Przeprowadzono również inne doświadczenie, w którym wstrzyknięto samcowi szczura testosteron. Ten hormon odpowiedzialny jest za potęgowanie cech męskich. Taki samiec powinien natychmiast zgwałcić każdą samicę, którą się mu włoży do klatki. Tak się jednak nie stało. Samiec chwytał samicę za ogon i wlókł ją do gniazda. Nosił ją tak jak to robi samica szczura niosąc swoje małe. Okazało się, więc, że męskie hormony wzbudzają u samców reakcje macierzyńskie, właściwe samicom.

- Czynniki chemiczne
Takim czynnikiem jest np. alkohol. Jednak jest to przesada, że alkohol budzi w ojcach uczucia macierzyńskie. Po podaniu alkoholu kogutowi to nie tylko kogut się upił, ale nagle, ( co nie jest w jego zwyczaju, wręcz przeciwnie) zaczął objawiać uczucia macierzyńskie. Alkohol u koguta jedynie stłumił zachowanie agresywne, a to wystarczyło, żeby spod zdławionego popędu walki wyszedł na wierzch utajony popęd opiekuńczy.

- Zmysły takie jak: węch, słuch, wzrok.
Węch - na przykład u ryb takich jak: czerwieniaki dwuplame, u których to czy opiekują się swoim potomstwem czy nie zależy tylko od zapachu wody.W doświadczeniu, które polegało na tym, że zaraz po zapłodnieniu ikry przez samca badacz zabierał rybom wszystkie jaja i umieszczał je w osobnym akwarium. Zwierzęta zachowywały się wtedy zupełnie normalnie, jak w okresie, kiedy ikry jeszcze nie było. Kiedy z jaj wylęgły się małe rybki, przetoczono trochę wody z ich zbiornika do akwarium, w którym byli rodzice. Wtedy ryby zaczęły sprawować opiekę nad kamykami. U tych ryb rodzicielskie zachowanie obudzą się pod wpływem samego zapachu wody, chociaż w pobliżu nie ma żadnych dzieci. Natomiast u ssaków takich jak: klacz, krowa, koza czy łasica momentem decydującym o instynkcie macierzyńskim jest chwila bezpośrednio po porodzie. Matka obwąchuje to coś, co właśnie wyszło z jej ciała- i wtedy budzi się w niej pragnienie, żeby to coś czyścić, karmić i chronić, obojętnie, za jaką cenę.
Słuch
przykładem jest indyczka, która nie zna właściwie swoich piskląt w ich pierwszych dniach życia. Bierze ona pod opiekę macierzyńską wyłącznie to stworzenie, które w swoisty sposób piszczy. Natomiast u kotów, gdy zgubi się kociątko dopiero na czwarty krzyk dziecka matka wstaje i zabiera je do gniazda. Zatem u kotki jedynie wołanie malca o pomoc pobudza instynkt macierzyński do akcji ratunkowej, i to dopiero w momencie, gdy malec zapłacze po raz czwarty.
Wzrok
okazuje się, ze wśród zwierząt matki wcale nie wiedzą jak powinny wyglądać ich dzieci. Nie mają wrodzonego instynktowego pojęcia o wyglądzie dziecka. Tego muszą się nauczyć. Na przykład samicy tchórza podsunięto niemowlęta szczura zamiast jej własnych dzieci. Matka natychmiast je przyjęła, mimo, że szczury są ulubionym pożywieniem tchórzy. Innym przykładem jest myszołów, któremu podłożono dwa zapłodnione jaja kurze. Ten drapieżnik żywi się wróblami i małymi kurczętami. Jednak myszołów, kiedy wylęgły się kurczątka nie zjadł ich, a ponadto samica myszołowa odmówiła przyjmowania w charakterze pokarmu wróbli i młodych kurcząt.
Istnieją również różne zaburzenia, jakie płatają zwierzętom im zmysły. Możemy to na przykład zaobserwować u ryb pielęgnicowatych. U tych gatunków samiec i samica żyją w monogamii, razem strzegą ikry i wylęgłych z nich rybek. Młode rybki pielęgnicy indyjskiej w czasie swojego wzrostu trzykrotnie zmieniają ubarwienie. Rodzicom opiekującym się gromadka kilkudziesięciu dzieci wpuszczono rybkę z innego stadka rodzinnego, starszą, o innym zabarwieniu. Wtedy samiec rozpoznał ją i chciał zjeść. Jednak, gdy była już ona w jego pysku zmysł smaku melduje mu, że w pysku ma potomstwo własnego gatunku. Samiec wypluwa nie uszkodzoną rybkę. Jednak, gdy dziecko znajdzie się na zewnątrz zmysł wzroku mówi samcowi, że to wróg i schemat się powtarza. Trwa to bez przerwy czasami ze sto razy. Kiedy dziecko przypadkiem się skaleczy o zęby ojca i krwawi wtedy zostaje odblokowany zahamowany dotąd odruch gryzienia i rybka znika w żołądku.

Na czym polega opieka nad potomstwem?
- Zapewnienie "ciepłego gniazdka" - u ptaków jedną z pierwszych czynności rodzicielskich to wybór - odpowiedniego miejsca na gniazdo i zbieranie materiału do budowy gniazda.

- Nakarmienie potomstwa - u owiec matki nie mają instynktu, który mówiłby im, ze ich dziecko jest głodne i trzeba je nakarmić. W takich przypadkach natura posługuje się innym środkiem, żeby starszym jagniętom zapewnić regularne posiłki. Mianowicie, ból w nabrzmiewającym od mleka wymieniu zmusza matkę, by ta nakarmiła dziecko, a te ssąc mleko przyniesie jej ulgę. Całkiem inaczej ma się sprawa u pawianów płaszczowych, które żyją w bardzo surowych warunkach środowiskowych. W ich społeczeństwie samiec ma dwie samice, jedną do miłości i wychowywania dzieci, a drugą do pracy nad zdobywaniem pożywienia.

U ptaków występuje szał karmienia. Korzysta z niego w sposób bezwzględny kukułka. Młode kukułczę zabija przecież wszystkie prawdziwe dzieci swoich przybranych rodziców, wyrzucając je z gniazda. A matka, zamiast pomścić swoje pisklęta, koncentruje odtąd cała miłość na tym " złym" jedynaku. Często jest tak, że młoda kukułka waży sześć razy więcej niż przybrana matka. Na przykład piegża, która przy każdorazowym podaniu pokarmu o mało nie połknie wraz z nim przybranej matki, a ona mimo to znosi bez przerwy pożywienie, chociaż pada już prawie z wyczerpania.

- Obrona przed drapieżnikami - matka żyrafa w obronie swojego dziecka atakuje lwa i uderzeniem kopyta wyrzuca go w powietrze na odległość pięciu metrów, samica szczura w podobnej sytuacji z przeraźliwym krzykiem rzuca się samobójczo do gardła owczarkowi, samica delfina tak długo wali atakującego rekina w bok, aż ten ze złamanym kręgosłupem nie pójdzie na dno.
Występuje również obrona stadna potomstwa. U morsów, gdy niedźwiedź chwyci malutkiego morsa to na pomoc przychodzi dwadzieścia morsów i wszystkie runą na napastnika. W obronie przed drapieżnikami ważne jest również budowanie gniazd na bezpiecznym terenie. Na przykład wikłacze blisko spokrewnione z wróblami budują gniazdo w kształcie kuli, zawieszają je na długiej nitce i wybierają gałąź, która zwisa nad jeziorem lub rzeką. Drapieżniki nie mają odwagi podpełzając ku niemu. Inna formą obrony przed drapieżnikami jest odpowiednie maskowanie jaj jak również maskowanie gniazd. Rybitwa czubata składa na ziemi uderzająco jasne, prawie białe jaja. Następnie rodzice bombardują otoczenie swoim kałem. Wkrótce wszędzie jest pełno białych plamek i żaden krążący drapieżnik nie jest w stanie z góry odróżnić jaj od odchodów. Jerzykoczubek upodabnia swoje gniazdo do zgrubienia konaru natomiast rybitwa biała w ogóle nie buduje gniazda, a znosi je w rozwidleniu gałęzi i wysiaduje je na stojąco. Wśród zwierząt istnieje również tzw. " poczucie ojczyzny". Polega ono na tym, ze zwierzęta dążą do tego, żeby wydać potomstwo na świat dokładnie tam, gdzie rodzice ujrzeli światło dzienne. Za tym stoi, oczywiście nieświadomie, zasada: gdzie mi w dzieciństwie było dobrze, tam moje dzieci będą miały szansę przeżycia. Tą zasadą kierują się ropuchy szare czy żółwie morskie, które płyną tysiące kilometrów, aby zagrzebać swoje jaja na bezpiecznym brzegu. Inna formą obronny przed drapieżnikami obserwuje się u mew trójpalczastych. U nich następuje przyspieszenie i synchronizacja cyklu rozrodczego w obrębie kolonii, w której żyją. Skraca to minimum trwania okresu rozmnażania, w którym kolonia jest szczególnie nieodporna. Jeżeli doprowadzi się do jednoczesnego składania jaj i wylęgu, to drapieżniki, które są w stanie upolować ograniczona ilość ofiar dziennie, zostają " zalane" nagła, lecz krótkotrwałą podażą jaj i piskląt, a wiec zmniejszy się ryzyko, że określone gniazdo zostanie zaatakowane.
- udział potomstwa - na przykład u ptaków pisklęta w skorupce mogą " rozmawiać" ze swoimi rodzicami i ze swoim rodzeństwem, również zamkniętym w jajach. Kiedy mieszkaniec jaja leży w niewygodnej pozycji lub marznie wtedy cienkim głosem informuje o tym rodziców. U zagniazdowników by zmniejszyć zagrożenie napadem drapieżników występuje zjawisko tzw. uzgadniania terminu wylęgu wszystkich jaj. Pisklęta w jajach porozumiewają się ze sobą za pomocą sygnałów dźwiękowych na temat wspólnego terminu wylęgu.

Opieka nad potomstwem wśród różnych grup zwierząt:
Dinozaury -
Pod koniec lat 70 w amerykańskim stanie Montana odnaleziono kolonię lęgową dużych dinozaurów kaczodziobych i gniazda niewielkich hipsylofodontów. Dinozaury roślinożerne należały do nie znanych wcześniej gatunków. Ponieważ pisklęta dinozaura kaczodziobego miały starte zęby, a wciąż pozostawały w gnieździe, badacze uznali, że musiały być gniazdownikami, zdanymi na opiekę i dokarmianie przez rodziców. Nazwano, więc ów rodzaj Maiasaura ("jaszczurzyca - dobra matka", od najstarszej z Plejad, Mai - Piastunki). Odkrycie to doskonale wpasowało się w atmosferę dinozaurowej rewolucji - okazało się, że wielkie dinozaury roślinożerne troskliwie i długo opiekowały się potomstwem, na dodatek tworząc kolonie lęgowe z ciasno stłoczonymi gniazdami i powracając, co roku w te same miejsca, jak robią to niektóre dzisiejsze ptaki (odkryto kolejne warstwy z gniazdami).
Skorupiaki -
wśród skorupiaków występuje gatunek Synalepheus regalis należący do dziesięcionogów ( Decapoda), u których samica nosi jaja przyklejone do odnóży odwłokowych.
Owady -
wśród owadów opiekę nad potomstwem sprawują: termity, przylżeńce ( 2 gatunki), pluskwiaki równoskrzydłe ( 10 gatunków), chrząszcze ( 1 gatunek) oraz błonkówki(mrówki). U termitów ciemnogrzbietowych każde gniazdo zakładane jest przez parę termitów po locie godowym, po którym owady odrzucają skrzydła. Larwy karmione są przez rodziców, a następnie przystępują do budowy gniazda. Para rodzicielska zajmuje się odtąd wyłącznie rozrodem (odżywiana przez robotnice). Termity budują gniazda zwane termitierami. Są to kopce nadziemne o dużej twardości, osiągające znaczne rozmiary ( do kilku metrów wysokości), bądź gniazda budowane w koronach drzew, a także wyżłobione w drzewie. Konstrukcje gniazd są czasami bardzo skomplikowane, wyposażone w otwory wentylacyjne oraz warstwy izolacyjne. Wewnątrz znajdują się tunele żywnościowe, chodniki do wychowu larw, komora lęgowa oraz tzw. ogrody grzybowe, na których rozwijają się grzyby stanowiące pożywienie dla larw. Mrówki opiekują się swoim potomstwem przenosząc jaja w różne miejsca gniazda w zależności od zmieniającej się temperatury, a także karmią poczwarki pożywieniem zebranym na zewnątrz mrowiska. Ponadto w wypadku ataku innych organizmów zaciekle bronią zarówno samego gniazda jak i rozwijającego się potomstwa.
Ryby -
Przykładem mogą być pielęgnice. Samiec wraz z samicą przygotowują miejsce do złożenia jaj. Samica czyści podłoże a samiec stoi na straży, odpędzając intruzów. Rodzice bardzo dużo czasu poświęcają opiece nad ikrą. Samica stoi nad nią wachlując ją płetwami, zapewniając w ten sposób przepływ natlenionej wody nad ikrą. Pilnowaniem gniazda i terytorium wokół niego zajmuje się samiec, demonstrując swą potężność, poprzez napinanie płetw i drżenie ciała. Innym przykładem jest ciernik żyjący w naszych wodach, który buduje gniazdo między roślinami występującymi na dnie zbiornika. Budową gniazda i opieką nad potomstwem zajmuje się samiec. Do gotowego gniazda zapędza samicę, która po złożeniu jaj odpływa i nie interesuje się nimi.
Płazy -
Wśród płazów opiekę nad potomstwem można jedynie zaobserwować u płazów beznogich. Samice składają jaja w norkach i aby je uchronić przed wyschnięciem, zazwyczaj otaczają własnym ciałem.
Gady -
Przykładem może być kobra królewska, która buduje rodzaj gniazda z liści, a po złożeniu jaj układa się na powstałym kopczyku. Z kolei krokodyle budują gniazda ze szczątków roślin i mułu. Szczątki roślinne gnijąc powodują podwyższenie się temperatury gniazda. Gniazda są poprawiane w razie potrzeby i ochraniane przez samicę po złożeniu w nich jaj.
Ptaki -
Ptaki dzielimy na zagniazdowniki, których pisklęta wylęgają się zdolne do samodzielnego życia i gniazdowniki, których pisklęta wymagają opieki, karmienia i ogrzewania. Gniazdowniki budują gniazda, wysiadują jaja i pielęgnują pisklęta. Do gniazdowników zalicza się większość ptaków m.in. wszystkie wróblowate.
Ssaki -
U ssaków obserwuje się najwyższy stopień opieki nad potomstwem. Młode są karmione mlekiem matki i pozostają przez jakiś czas po urodzeniu się pod jej opieką.

Źródła informacji: "Rodzinne gniazdo. Jak zwierzęta rozwiązują swoje problemy rodzinne"Droscher V.B. 1991 Wiedza Powszechna http://sciagawa.pl/a/718.html http://www1.gazeta.pl/nauka/1093892,34143,134790.html http://www.vivamozilla.civ.pl/mrowisko/social.html